.jpg)
De afgelopen decennia is binnen het sociaal domein een duidelijke verschuiving zichtbaar geweest van verzorging naar participatie. Het sleutelbegrip binnen overheidsbeleid is ‘zelfredzaamheid’ geworden: eigen regie en actieve deelname aan de samenleving (naar vermogen). Burgers die een uitkering ontvangen worden geacht zoveel mogelijk zelfstandig keuzes te maken, verantwoordelijkheid te nemen en zelf hun weg te vinden naar werk, onderwijs of andere vormen van participatie.
Afgelopen zomer heb ik meegeschreven aan een whitepaper dat we binnenkort zullen publiceren (stay tuned!): een deep dive in het integratief gedragsmodel (IGM), en hoe dit zelfredzaamheid kan bevorderen. Maar de waarde van zelfredzaamheid als ideaal zélf wordt daarin niet ter discussie gesteld. Wel zo belangrijk om dat alsnog te doen, aangezien het als einddoel richting geeft aan al ons handelen binnen het sociaal domein.
Dit artikel vormt daarom het eerste deel van een reeks waarin we stilstaan bij de betekenis van zelfredzaamheid, participatie en menselijk gedrag. Want voordat we kijken naar hoe we zelfredzaamheid kunnen bevorderen, is het goed om eerst te onderzoeken waarom we er eigenlijk zoveel waarde aan hechten.
Want waarom vinden we zelfredzaamheid zo belangrijk? De meest overtuigende reden vind ik: zelfredzaamheid is een belangrijk ingrediënt voor een goed leven. Daarmee is sturen op zelfredzaamheid dus in het belang van de burger zelf. Dit komt omdat het sterk raakt aan autonomie: het vermogen je leven jouw leven te maken. Zonder autonomie zijn we overgeleverd aan de grillen van onze omgeving, en leven we misschien het leven zoals ánderen dat willen zien.
Een tweede reden die vaak genoemd wordt is dat iedereen ‘zijn eigen boontjes moet doppen’. Daarbij draait het dus niet meer om het belang van de burger, maar om de verantwoordelijkheid die die heeft, namelijk om voor zichzelf te zorgen. Je kunt wel een beroep doen op anderen voor hulp, maar die hulp moet in principe minimaal zijn. Het idee is dat dit is wat een eerlijke samenleving is: ieder het zijne.
Op de tweede reden zijn echter een aantal dingen aan te merken. Ten eerste kunnen we opmerken dat we daarmee ook iets zeggen over de relatie tussen burgers onderling: we nemen aan dat er slechts een minimale zorgverantwoordelijkheid bestaat. Zoiets als: ik voel me geroepen te helpen als mijn buurman naar het ziekenhuis moet, maar niet als hij de griep heeft. Jaar in de uitkering? Dat begint steeds meer als een griepje te tellen.
Maar het is een open vraag of dat is waar een samenleving om draait. In een tijd waarin steeds meer gevoelens van eenzaamheid en isolatie worden gerapporteerd, is de vraag gerechtvaardigd of zorgdragen voor elkaar niet juist is wat we missen.
Ten tweede wordt het argument ook vaak gemaakt in termen van kosten, wat een last suggereert. In nieuwsartikelen worden uitkeringen en ons sociale stelsel vaak in zulke woorden uitgedrukt, terwijl bijvoorbeeld infrastructuur of bedrijfssubsidies vaak als investering worden afgeschilderd. Vanwaar dit verschil?
Dit verraadt het sentiment dat we aan betere wegen allemaal iets hebben, maar niet aan de uitkering van je buurman. In mijn ogen een onterechte en eigenlijk wrange conclusie: een vitale en gelukkige buurman levert uiteindelijk juist enorm veel op. Niet alleen qua productiviteit, maar ook op een menselijk vlak.
Ik zou nog een stuk meer argumenten willen aandragen. Maar mijn voornaamste punt is: zelfredzaamheid motiveren zonder te kijken naar het belang van de burger zelf is onvoldoende.
Ik ontken niet dat er een soort verantwoordelijkheid ligt bij de individuele burger, maar door daar te veel nadruk op te leggen komt een ander sleutelbegrip onder druk te staan: solidariteit.
Solidariteit is wat ons allemaal bij elkaar houdt; zonder solidariteit geen samenleving. En precies dat drijft mij in mijn werk bij ZINZIZ: onze trainingen en onderzoeken draaien nog steeds om zelfredzaamheid, maar altijd met solidariteit in het achterhoofd. Hoe kunnen we verbinding creëren, en uiteindelijk meer mensen een plek aan tafel geven?
Heeft dit artikel je aan het denken gezet? Gaaf! Ik hoor je gedachten graag, dus neem gerust contact op.
Dit was het eerste deel van een reeks over zelfredzaamheid, participatie en de menselijke kant van het sociaal domein. In volgende artikelen gaan we verder in op de ideeën en aannames die schuilgaan achter ons denken over werk, gedrag, kansen en verantwoordelijkheid.
En houd natuurlijk onze website in de gaten voor het whitepaper dat eraan komt!
